Chào ba mẹ, có một câu nói mà chúng ta vẫn nghe đi nghe lại mỗi ngày trong các gia đình có con nhỏ: “Con giỏi quá!”, “Con của mẹ là nhất!”, “Con thông minh tuyệt đỉnh!”. Chúng ta khen con bằng tất cả sự tự hào và tình yêu thương thuần khiết nhất, với mong muốn lời khen ấy sẽ là nguồn động lực to lớn để con vững bước.
Nhưng ba mẹ ơi, đã bao giờ bạn nhận ra một “tác dụng phụ” vô hình sau những lời khen ấy chưa? Đó là khi con không dám thử một trò chơi mới vì sợ mình không còn “giỏi nhất” nữa. Đó là khi con liên tục nhìn lên ba mẹ để chờ đợi một cái gật đầu mới dám làm tiếp.
Hôm nay, hãy cùng mình bước vào một chủ đề tuy quen mà rất cần sự tinh tế: Nghệ thuật khen ngợi. Làm sao để lời khen của chúng ta thắp sáng lòng tự tin và động lực nội tại bên trong con, chứ không biến thành một chiếc vòng kim cô của áp lực thành tích?
1. Động lực nội tại (Intrinsic Motivation) và Cái bẫy của lời khen “Vĩ mô”
Trong tâm lý học trẻ em, động lực được chia làm hai loại: Động lực ngoại tại (đến từ phần thưởng, lời khen, điểm số) và động lực nội tại (đến từ niềm vui thân thuộc bên trong, sự tò mò và khát khao tự vượt qua chính mình).
Khi chúng ta sử dụng những lời khen quá chung chung và hướng vào phẩm chất cố định như “Con thông minh quá” hay “Con có khiếu thiên bẩm”, chúng ta đang vô tình đẩy con vào nhóm động lực ngoại tại. Trẻ sẽ bắt đầu hiểu rằng: Mình được yêu thương và công nhận vì mình “thông minh”.
Nỗi sợ hãi lớn nhất của một đứa trẻ lúc này là: Nếu mình thất bại, mình sẽ không còn thông minh nữa, và ba mẹ sẽ thất vọng. Từ đó, con xu hướng chọn những việc dễ dàng, nằm trong vùng an toàn để duy trì danh hiệu “đứa trẻ giỏi giang”.
2. Công thức khen ngợi “Chuẩn” nuôi dưỡng tư duy phát triển
Để lời khen thực sự có cánh, các nhà giáo dục hiện đại thường áp dụng học thuyết về Tư duy phát triển (Growth Mindset) của Giáo sư Carol Dweck. Thay vì khen ngợi tố chất, hãy tập trung vào Quá trình, Nỗ lực và Hành động cụ thể.
Khen ngợi nỗ lực thay vì kết quả
Thay vì nói: “Con vẽ bức tranh này đẹp xuất sắc, con đúng là họa sĩ tài năng!”
Hãy nói: “Mẹ thấy con đã rất kiên nhẫn ngồi tô màu từng chi tiết nhỏ cho chiếc tên lửa này. Con phối màu sắc trông rất rực rỡ!”
Ý nghĩa: Con hiểu rằng sự chăm chỉ và tỉ mỉ của mình mới là điều đáng giá, chứ không chỉ là kết quả bức tranh có đẹp hay không.
Khen ngợi giải pháp và tư duy
Thay vì nói: “Con thông minh quá, giải được câu đố rồi!”
Hãy nói: “Mẹ thích cách con thử xoay khối hình theo nhiều hướng khác nhau để tìm ra mảnh ghép phù hợp đấy!”
Ý nghĩa: Lời khen này giúp con ghi nhận kỹ năng giải quyết vấn đề của chính mình. Lần sau gặp bài toán khó, con sẽ tiếp tục thử sai mà không sợ hãi.
Mô tả những gì bạn thấy (Khen ngợi bằng sự công nhận)
Đôi khi, lời khen tốt nhất không chứa những từ ngữ đánh giá (tốt/xấu/giỏi/dở). Bạn chỉ cần đóng vai trò là một tấm gương phản chiếu hành động của con: “Con đã tự cất gọn khay ăn và lau bàn sạch sẽ sau khi ăn xong mà không cần mẹ nhắc luôn này”. Sự quan sát chi tiết của ba mẹ chính là phần thưởng lớn nhất cho đứa trẻ.
3. Khi lời khen biến thành “Áp lực thành tích”
Chúng ta đang sống trong một thế giới vận hành quá nhanh, nơi những bảng thành tích, những lời tán dương trên mạng xã hội dễ làm chúng ta sốt ruột. Vô tình, cách chúng ta đặt kỳ vọng vào lời khen có thể biến thành áp lực cho con:
- Khen ngợi đi kèm so sánh: “Con chạy nhanh nhất lớp rồi, giỏi hơn bạn A luôn!”. Điều này gieo vào lòng trẻ hạt mầm của sự ganh đua độc hại. Con học tập không phải vì niềm vui, mà vì muốn đứng trên người khác.
- Khen ngợi quá đà (Thổi phồng thực tế): Khi việc gì con làm cũng được khen là “thần đồng”, trẻ sẽ dần mất đi khả năng tự đánh giá năng lực bản thân. Khi bước ra thế giới thực và vấp ngã, con sẽ dễ bị tổn thương sâu sắc.
4. Lùi lại một bước để con tự khen chính mình
Nghệ thuật đỉnh cao của việc khen ngợi là giúp đứa trẻ tự cảm thấy tự hào về bản thân mà không cần phụ thuộc vào người khác.
Thay vì luôn là người đưa ra phán quyết “Đẹp quá” hay “Giỏi quá”, ba mẹ hãy thử đặt câu hỏi ngược lại cho con:
- “Con cảm thấy thế nào khi chiếc tên lửa của con bay vút lên cao như vậy?”
- “Trong bức tranh này, con thích nhất chi tiết nào do chính tay con vẽ?”
Khi con tự biết gọi tên niềm vui và sự tự hào từ bên trong, con đã sở hữu một nguồn năng lượng nội tại bất tận. Nguồn năng lượng ấy sẽ đi theo con suốt đời, giúp con tự lập, tự vững vàng ngay cả khi ngoài kia không có ai đứng vỗ tay khen ngợi con cả.
5. Môi trường giáo dục tại Kindy Garden: Trân trọng hành trình của mỗi cá nhân
Tại hệ thống Trường Mầm non Quốc tế Kindy Garden, chúng tôi không xây dựng những bảng xếp hạng “Ai giỏi nhất”, cũng không dùng áp lực thành tích để thúc đẩy các con. Trong các dự án học tập (PBL) hay các giờ học khám phá khoa học, các thầy cô giáo luôn thực hành nghệ thuật khen ngợi dựa trên sự nỗ lực.
Chúng tôi khen cách một bạn nhỏ biết chia sẻ vật liệu với bạn bên cạnh, khen cách con kiên trì lắp ráp lại mô hình robot bị đổ, khen sự dạn dĩ khi con cố gắng đếm ngược bằng tiếng Anh dù giọng còn ngọng nghịu. Tại đây, mỗi em bé là một bản thể độc nhất với một tốc độ phát triển riêng. Việc nhà trường tập trung vào trải nghiệm và hành trình giúp các con luôn giữ được niềm yêu thích học tập tự nhiên nhất, biến các con thành những nhà kiến tạo tương lai đầy bản lĩnh và tự tin.
Lời kết dành cho ba mẹ
Ba mẹ thân mến, lời khen giống như một thứ gia vị độc đáo trong quá trình nuôi dạy con. Dùng vừa đủ và đúng cách, nó sẽ làm món ăn thêm đậm đà; dùng quá tay, nó có thể làm mất đi hương vị nguyên bản của sự tự tin nội tại.
Ngày hôm nay, thay vì một lời khen “Vĩ mô”, ba mẹ hãy thử ngồi xuống ngang tầm mắt con, ngắm nhìn thật kỹ việc con đang làm và tặng con một lời khen thật “Chân thực” nhé. Nuôi con là một hành trình dài, và những cái ôm siết chặt cùng sự công nhận nỗ lực chính là bệ phóng vững chắc nhất cho con.